Aborcja w Polsce

Aborcja w Polsce - Obecnie w Polsce aborcja jest dopuszczalna w trzech wypadkach:

1. ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej (do momentu osiągnięcia przez przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej)^[1]; wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż przeprowadzający zabieg aborcyjny
2. badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej)^[2]; wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż przeprowadzający zabieg
3. zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego (do 12 tygodni od poczęcia)

Występowanie okoliczności określonej w pkt. 3 stwierdza prokurator, pozostałe dwa lekarz inny niż przeprowadzający zabieg.

W przypadku kobiety małoletniej, bądź ubezwłasnowolnionej całkowicie konieczna jest zgoda jej rodziców bądź opiekunów prawnych, a w przypadku, gdy nie są w stanie jej wyrazić bądź matka ma mniej niż 13 lat także sądu rodzinnego.^[3]

Historia

Nie ma żadnych świadectw na temat tego jaki był status prawny aborcji w okresie Polski przedrozbiorowej, jednak ówczesna praktyka legislacyjna innych państw regionu^{[potrzebne źródło]} pozwala przypuścić, iż przerywanie ciąży było w ówczesnej Polsce zakazane i surowo karane. W okresie zaborów obowiązywały kodeksy karne państw zaborczych penalizujące aborcję bez żadnych wyjątków (aczkolwiek przerwanie ciąży dokonane dla ratowania życia matki mogło być uznane za legalne jako działanie w stanie wyższej konieczności). W zaborze austriackim odpowiedzialności karnej podlegał także ojciec mającego narodzić się dziecka, jeśli udowodniono mu udział w dokonaniu aborcji. Przepisy te były w mocy w odrodzonym państwie polskim aż do 1932 roku. W końcu lat 20. XX w. ruszyła silna kampania mająca na celu wprowadzenie "Niekaralności przerywania ciąży z przyczyn społecznych" - zaangażowani byli w nią m.in. Tadeusz Boy-Żeleński i Irena Krzywicka. Po długiej i burzliwej dyskusji postanowiono, iż art. 233 polskiego Kodeksu karnego zalegalizuje aborcję w dwóch wypadkach:

1) z powodu ścisłych wskazań medycznych;

2) gdy ciąża zaistniała w wyniku przestępstwa^[4]

Kodeks wprowadzał też wymóg, aby zabieg był dokonany przez lekarza, nie podano natomiast trybu stwierdzania występowania przepisanych ustawą wyjątków ani stadium zaawansowania ciąży do jakiego wolno dokonać aborcji. W momencie wejścia w życie było to najbardziej liberalne ustawodawstwo aborcyjne w Europie (nie licząc ZSRR).
W okresie okupacji hitlerowskiej obowiązywało w latach 1943-1945 prawo pozwalające na dokonywanie aborcji w nieograniczonym zakresie przez Polki - był to jedyny raz w historii Polski kiedy aborcja była legalna "na żądanie".^{[potrzebne źródło]}
Ustawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. z 1956 r. Nr 12, poz. 61) wprowadziła możliwość dokonywania aborcji przez uprawnionego do tego lekarza w trzech przypadkach (art. 1 ust. 1):

1. gdy za przerwaniem ciąży przemawiały wskazania lekarskie dotyczące zdrowia płodu lub kobiety ciężarnej;
2. gdy zachodziło uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku przestępstwa;
3. ze względu na trudne warunki życiowe kobiety ciężarnej.

Ustawa zakazywała aborcji w przypadkach określonych w pkt 2 i 3, jeżeli zachodziły przeciwwskazania lekarskie dotyczące zabiegu przerwania ciąży (art. 1 ust. 2). Istnienie uzasadnionego podejrzenia, że ciąża powstała w wyniku przestępstwa, stwierdzało zaświadczenie wydane przez prokuratora (art. 2 ust. 1).

Zabronione było:

• zmuszanie kobiety do poddania się zabiegowi przerwania ciąży (art. 3);
• dokonywanie zabiegu przerwania ciąży za zgodą kobiety, lecz wbrew przepisom art. 1 ustawy (art. 4);
• udzielanie pomocy kobiecie ciężarnej w dokonaniu zabiegu przerwania ciąży wbrew przepisom art. 1 ustawy (art. 5).

W arendze do tej ustawy podkreślono, że jej celem jest ochrona zdrowia kobiety przed ujemnymi skutkami zabiegów przerywania ciąży, dokonywanych w nieodpowiednich warunkach lub przez osoby niebędące lekarzami.

W praktyce stosowania tej ustawy była wykorzystywana podstawa odwołująca się do względów społecznych, ponieważ w drodze rozporządzenia Ministra Zdrowia ustalono, że na podstawie oświadczenia kobiety ciężarnej stwierdza się istnienie ciężkich warunków życiowych kobiety.^[5]

W kontekście tej ustawy, na gruncie prawa karnego interpretowano w doktrynie, jako dobro chronione:

• przez jednych autorów: zdrowie i życie kobiety ciężarnej, nie zaś płód, ^[6], albo ciążę kobiety zgodną z jej wolą,^[7]
• przez innych autorów: ciążę, tj. normalny rozwój płodu ludzkiego w łonie matki ^[8] pośrednio zaś życie i zdrowie kobiety ciężarnej.^[9]

Wejście w życie ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. z 1993 r. Nr 17, poz. 78) ograniczyło dostęp do zabiegów przerywania ciąży – odtąd można dokonywać legalnej aborcji przy zaistnieniu jednej z określonych przesłanek:

1. ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej (do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej); wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż przeprowadzający zabieg aborcyjny
2. badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej); wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż przeprowadzający zabieg
3. zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego (do 12 tygodni od poczęcia); wystąpienie tej okoliczności stwierdza prokurator.^[10]

Od 1996 ustawa dopuszczała przerywanie ciąży również gdy kobieta ciężarna znajduje się w ciężkich warunkach życiowych lub trudnej sytuacji osobistej; wymagane ma być złożenie oświadczenia przez kobietę ciężarną i odbycie konsultacji z innym lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub inną osobą uprawnioną niż mającą przeprowadzić zabieg; zabieg można byłoby przeprowadzić, jeżeli kobieta podtrzymuje swój zamiar po upływie 3 dni od konsultacji.

Trybunał Konstytucyjny w pełnym dwunastoosobowym składzie - przy trzech zdaniach odrębnych - w Orzeczeniu z dnia 27 maja 1997 r., sygn. akt K 26/96 (OTK 1997, nr 2, poz. 19) orzekł o niezgodności przepisu wprowadzającego tę przesłankę z przepisami konstytucyjnymi utrzymanymi w mocy przez tzw. Małą Konstytucję z 1992 przez to, że legalizuje przerwanie ciąży bez dostatecznego usprawiedliwienia koniecznością ochrony innej wartości, prawa lub wolności konstytucyjnej oraz posługuje się nieokreślonymi kryteriami tej legalizacji, naruszając w ten sposób gwarancje konstytucyjne dla życia ludzkiego. Ponadto w uzasadnieniu do tego orzeczenia wyraził pogląd, że Uchwalona 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej potwierdza w art. 38 prawną ochronę życia człowieka. Podstawa konstytucyjna, na której oparł swoje orzeczenie TK, znalazła więc potwierdzenie i wyraźne wyartykułowanie w [nowej] Konstytucji RP.

Przepisy dotyczące czwartej przesłanki utraciły moc obowiązującą z dniem 23 grudnia 1997 r. na podstawie Obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 157, poz. 1040).

W przypadku małoletniej lub kobiety ubezwłasnowolnionej całkowicie, do dokonania aborcji wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego na piśmie. W przypadku małoletniej powyżej 13 roku życia wymagana jest także jej pisemna zgoda; jeżeli ma poniżej 13 lat, wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego, a małoletnia ma prawo do wyrażenia własnej opinii.

Zobacz więcej w osobnym artykule: bezprawne przerwanie ciąży.

Kobieta ciężarna nie ponosi odpowiedzialności karnej za przerwanie ciąży.

W Polsce występuje zjawisko "podziemia aborcyjnego", tj. przeprowadzania nielegalnych zabiegów przerywania ciąży w celu uzyskania korzyści majątkowej oraz "turystyki aborcyjnej", czyli wyjazdów za granicę w celu przeprowadzenia aborcji, które nie byłoby legalne lub możliwe do przeprowadzenia w kraju, polskie prawo karne nie przewiduje możliwości karania osób które dokonały aborcji na terenie państwa dopuszczającego legalność tego zabiegu.

W 2007 roku próbowano zapisać w sposób bezpośredni w konstytucji ochronę życia dzieci nienarodzonych, ale projekt ten nie został zaaprobowany przez Sejm^{[potrzebne źródło]}. Partie deklarujące się jako prawicowe (Platforma Obywatelska, Prawo i Sprawiedliwość, Unia Polityki Realnej) i centrum (Polskie Stronnictwo Ludowe) są przeciwne zmianom istniejących przepisów w kierunku większej dopuszczalności aborcji; zmiany takie popierają zaś partie określające się jako lewicowe (Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polska Partia Pracy, Unia Pracy, Socjaldemokracja Polska). Zaostrzenie przepisów w kierunku mniejszej dopuszczalności aborcji postulują m.in.Liga Polskich Rodzin i Prawica Rzeczypospolitej^{[potrzebne źródło]}.

Skala aborcji w Polsce

Nie są znane choćby szacunkowe rozmiary podziemia aborcyjnego z dwudziestolecia międzywojennego ani statystyki legalnych aborcji z lat II Rzeczypospolitej i okresu okupacji hitlerowskiej. Wiadomo jedynie że w roku 1955 (ostatnim w którym obowiązywały przepisy z 1932 roku) przeprowadzono w Polsce 1400 legalnych przerwań ciąży.^[11] Po przyjęciu ustawy z 1956 roku liczba legalnych aborcji^[12] była mniejsza niż w innych państwach socjalistycznych^[13][14][15] co tłumaczyć należy większą restrykcyjnością przepisów, ale też większą dostępnością nowoczesnych metod antykoncepcyjnych i wpływami Kościoła Katolickiego na życie społeczne. Najwięcej aborcji przeprowadzono w 1962 roku - 272 000.^[16] Po przyjęciu obecnie obowiązującej ustawy liczba legalnych przerwań ciąży jest wyjątkowo mała,^[17] nawet w porównaniu z krajami o podobnym ustawodawstwie.^{[18] [19]}Środowiska pro-life szacują liczbę bezprawnych przerwań ciąży na 6000 - 12 000 rocznie, według szacunków Federeracji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny jest to 80 000 - 200 000 w skali roku.

Nastroje społeczne

W roku 2005 w sondażu Europejskie Wartości na pytanie Czy kobieta, jeśli nie chce mieć dzieci, powinna mieć możliwość wykonania aborcji? 48% Polaków odpowiedziało przecząco, natomiast 47% twierdząco. Odsetek przeciwników aborcji był największy spośród 10 badanych krajów^[20].

List Stu Kobiet

List otwarty wystosowany 4 lutego 2002^[21] do Parlamentu Europejskiego, zorganizowany przez Porozumienie Kobiet 8 Marca i OŚKę. W liście znane kobiety nauki, kultury, sztuki, biznesu i polityki domagały się wolnej od zastraszania, demokratycznej debaty na temat sytuacji kobiet w Polsce, uniemożliwianej ich zdaniem przez porozumienie rządu Leszka Millera z Kościołem katolickim, które miało polegać na zaniechaniu przez rząd dyskusji na temat prawnego zwiększenia możliwości dokonywania aborcji w zamian za poparcie Episkopatu dla akcesji do Unii Europejskiej podczas referendum integracyjnego.

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Listu Stu Kobiet

7 marca doniesieniom o porozumieniu między rządem a Episkopatem zaprzeczył arcybiskup Józef Życiński. Określił List Stu Kobiet jako "najbardziej niepoważny list protestacyjny, jaki czytałem w ostatnim czasie"; dodał, że gdyby biskupi pozwolili sobie narzucić tę logikę wywodu, którą prezentuje list protestacyjny, najprostszą reakcją Kościoła byłaby rezygnacja z jakichkolwiek form poparcia dla działań zmierzających do integracji europejskiej i ukazanie autorkom, że nie mają racji.

8 marca tekst listu odczytano podczas dorocznej Manify.

Linki zewnętrzne

• Abp Życiński dementuje doniesienia "Listu kobiet", 7 marca 2002
• Ewa Nowakowska, Stanisław Podemski. Ciężkie brzemię. Polityka. 16 marca 2002. 11 (2341): 88. 

Przypisy