Melanezja (z gr. μέλαςmelas "czarny" + νῆσοςnesos "wyspa") – zachodnia część Oceanii. Wyspy Melanezji są przeważnie pochodzenia wulkanicznego, rzadziej koralowego. Natomiast Nowa Gwinea to wyspa kontynentalna. Ich łączna powierzchnia wynosi 925 tys. km2, a zamieszkuje je blisko 6,7 mln osób, głównie Papuasów i Melanezyjczyków.
¹ stolica, ośrodek administracyjny, względnie największe miasto; jeżeli wyspy podzielone są na więcej jednostek politycznych podane są oba ośrodki administracyjne