Róża

Article on other languages:

del.icio.us del.icio.us
Digg Digg
Furl Furl
Reddit Reddit
Rojo Rojo
Add to OnlyWire
Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Róża

Kwiat róży pomarszczonej Rosa rugosa
Systematyka wg Reveala
Domena jądrowce
Królestwo rośliny
Podkrólestwo naczyniowe
Nadgromada nasienne
Gromada okrytonasienne
Klasa Rosopsida
Rząd różowce
Rodzina różowate
Rodzaj róża
Nazwa systematyczna
Rosa L.
pub. 1753
Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons
Róża wielokwiatowa Rosa multiflora
Owoce róży dzikiej Rosa canina
Budowa kwiatu róży
Rosa 'Waterloo'
Rosa 'Kolkhoznitsa'

Róża (Rosa L.) – rodzaj krzewów należących do rodziny różowatych (Rosaceae).

Znanych jest 150-200 gatunków występujących na półkuli północnej, czasem podaje się nawet dwukrotnie większą liczbę, co wynika z różnego traktowania taksonów. Ogólnie wszystkie gatunki występujące dziko nazywane są jedną wspólną nazwą - dzikie róże. Większość ozdobnych odmian róży rozmnaża się przez okulizację na podkładkach z dzikich róż.

Różami zajmuje się nauka rodologia - gałąź botaniki.

Spis treści

Rozmieszczenie geograficzne

W stanie naturalnym róże nie rosną poniżej równika. Większość gatunków rośnie w umiarkowanej strefie półkuli północnej, część w strefie subtropikalnej, nieliczne w Skandynawii, Kanadzie i na Syberii, przekraczając koło podbiegunowe. Na południe sięgają przeważnie zwrotnika Raka, wyjątkowo przekraczając go w Etiopii i na Filipinach.

Morfologia

Łodyga
Wyprostowana, płożąca się lub czepna, często owłosiona i pokryta kolcami.
Liście
Skrętoległe, nieparzystopierzaste, piłkowane lub ząbkowane, o różnej barwie i kształcie, z przylistkami.
Kwiaty
Duże, osadzone pojedynczo lub zebrane w kwiatostany, zwykle 5-płatkowe, pachnące, obupłciowe. Liczne słupki osadzone są we wklęsłym dnie kwiatowym zwanym hypancjum, które następnie zmienia się w zmięśniałą i jadalną okrywę.
Owoce
Tzw owoce pozorne, zwane szupinkowymi, mięsiste, czerwone, pomarańczowe, czasami bardzo ciemne, aż do koloru czarnego, kuliste lub elipsoidalne, długości 5-50 mm. Wewnątrz zawierają twarde owocki - niełupki.

Systematyka

Pozycja w systemie Reveala

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Rosanae Takht., rząd różowce (Rosales Perleb), podrząd Rosineae Rchb., rodzina różowate (Rosaceae Juss.), podrodzina Rosoideae (Juss.) Arn., plemię Roseae Lam. & DC., podplemię Rosinae J. Presl., rodzaj róża (Rosa L.)[1].

Pozycja w systemie Cronquista

Gromada okrytonasienne, klasa dwuliścienne, podklasa Rosidae, rząd różowate, podrodzina Rosoideae, rodzaj róża. Róże są podzielone na 4 podrodzaje:

  • Podrodzaj: Hulthemia (np. Rosa persica)
  • Podrodzaj: Platyrhodon (np. Rosa roxburghii)
  • Podrodzaj: Hesperhodos (np. Rosa minutifolia)
  • Podrodzaj: Eurosa - tu należy największa liczba gatunków, podzielonych na sekcje
    • Sekcja: Banksianae
    • Sekcja: Bracteatae
    • Sekcja: Caninae
    • Sekcja: Carolinae
    • Sekcja: Chinensis
    • Sekcja: Cinnamomea
    • Sekcja: Gallicanae
    • Sekcja: Laevigatae
    • Sekcja: Pimpinellifolia
    • Sekcja: Synstylae

Z gatunków podrodzaju Eurosa wywodzą się wszystkie mieszańce i odmiany powstałe w uprawie. Szacuje się liczbę istniejących odmian na około 4000.

Gatunki flory Polski

Lista obejmuje także gatunki uprawiane oraz efemerofity.[2]

Inne gatunki i hybrydy róż (wybór)

Pochodzenie

Badania paleobiologów w Stanach Zjednoczonych (Kolorado i Oregon) dowodzą, że róże pojawiły się na Ziemi około 40 milionów lat temu.

Większość gatunków, bo około 70% pochodzi z Azji (Chiny, Himalaje, Japonia), pozostałe 30% wywodzi się z Bliskiego Wschodu, Europy, Afryki i Ameryki Północnej.

Róża francuska Rosa gallica, protoplasta wielu odmian uprawnych
Róża jabłkowata Rosa villosa

Jednym z najważniejszych stanowisk róż w Europie, gdzie rośnie aż 11 gatunków dzikich róż, jest rezerwat "Góry Pieprzowe" koło Sandomierza.

Ze Środkowego i Dalekiego Wschodu pochodzą takie gatunki jak:

W Ameryce Północnej dziko rośnie około 20 gatunków, między innymi:

Z Afryki Północnej pochodzą:

  • Rosa abyssinica
  • Rosa sempervirens
  • Rosa stellata

Zastosowanie

Uprawa

Około 5000 lat temu róża była hodowana w Sumerze, skąd rozprzestrzeniła się w całej Mezopotamii. W tym czasie (2660 p.n.e.) róże uprawiano także w Chinach. Legenda mówi, że Sargon Wielki około 2300 p.n.e. w swoim ogrodzie posiadał ich krzewy.

Hipokrates znał dobrze zastosowanie i własności lecznicze róż. Herodot (490 p.n.e.) wspomina króla Midasa, który na wygnanie w Macedonii, zabrał z domu róże hodowane we Frygii. Znana też była wtedy róża, która powtarzała swe kwitnienie, co było niespotykane w tamtych czasach. Przypuszcza się, że mogła być to róża damasceńska (Rosa damascena bifera).

Antyczni Rzymianie pasjonowali się różami, hodowali je w ogrodach, przystrajali ich kwiatami sale bankietowe i stoły. Pliniusz Starszy (23–79 n.e.), w swej Historia naturalis (Historia naturalna) wymienił 12 gatunków znanych mu róż, między innymi: Rosa damascena, Rosa moscata, o upajającym zapachu, Rosa gallica, którą nazywa "Różą z Miletu" i Rosa canina, wszystkie hodowane w okolicach Rzymu i Neapolu. Lokalna produkcja nie zaspakajała potrzeb Rzymian, sprowadzali je więc okrętami z Północnej Afryki, głównie z: Egiptu, Kartaginy i Cyrenajki. Przykładem przesady w użyciu róż jest "uczta Heliogabala" (218 n.e.), na której zaledwie 14-letni imperator, przez przypadek, zadusił swych gości nadmierną ilością spadających z sufitu płatków tych kwiatów.

Persowie uważali różę za "królową ogrodu", była ona tak ważna że samo słowo "róża" oznacza w ich języku "kwiat". Kiedy w VII wieku podbili ich Arabowie, przejęli od nich miłość do ogrodnictwa i umiejętność hodowania róż. Omar Chajjam perski poeta i matematyk (zm. 1123) wybrał różę na symbol perfekcji i prosił by jego grób był tak położony, aby północny wiatr mógł na nim rozsiewać płatki róż.

Karol Wielki (742-814), w edykcie z 794 roku (Capitulare de villis et curtis imperialibus) przykazywał imperialnym, wolnym miastom uprawę drzew owocowych, roślin leczniczych, jarzyn i krzewów ozdobnych. Róża była w nim wymieniona na pierwszym miejscu. Pojawienie się w Europie nowej odmiany róży francuskiej zwanej Officinalis spowodowało ożywienie zainteresowania tymi kwiatami na szerszą skalę. Przybyła ona najprawdopodobniej z Ziemi Świętej razem z powracającymi krzyżowcami, przed rokiem 1300. W tych czasach była głównie używana jako roślina lecznicza, początkowo hodowana w ogrodach przyklasztornych i w pierwszych ogrodach botanicznych we Włoszech i Francji. Charakteryzowała się ładnym i silnym zapachem, który jej płatki zachowywały nawet po uschnięciu. Z tego powodu zaczęła być używana w kosmetyce do produkcji wody różanej i perfum. Największym centrum produkcyjnym tego gatunku róży stała się miejscowość Provins we Francji (region Île-de-France).

Linneusz w połowie XVIII w. wymienił, tak jak i Pliniusz, 12 gatunków róż. Natomiast już Parmantier w Słowniku rolniczym wydanym przez Instytut Francuski, w niespełna wiek później mówi o ogromnej ilości odmian hodowanych od wielu lat w europejskich ogrodach, ze względu na piękno tych krzewów i zapach kwiatów. W międzyczasie, a może i wcześniej dotarły do Europy odmiany róż ze Środkowego i Dalekiego Wschodu.

Klasyfikacja ogrodnicza

Rosarium - ogród różany, Bamberg (Niemcy)

W ogrodnictwie, ze względu na pokrój i zastosowanie, róże dzieli się na:

  • róże wielkokwiatowe
  • róże rabatowe
  • róże pnące
  • róże parkowe
  • róże pienne
  • róże okrywowe
  • róże miniaturowe

Obecność w kulturze i symbolice

Róże w wazonie, obraz Auguste Renoira
Symboliczny obraz Fridolina Leibera przedstawiający otoczone różanym wieńcem Niepokalane Serce Maryi
Vir Dolorum – obraz obramowany pięciopłatkowymi różami symbolizującymi rany Chrystusa Boleściwego
Jedna z postaci różokrzyża

Róże odgrywają dużą rolę w różnych dziedzinach życia i działalności ludzkiej: w literaturze, sztuce, zdobnictwie, architekturze, heraldyce, symbolice i obrzędowości. Symbolika róży jest złożona i w zależności od kontekstu może odnosić się do przeciwstawnych skojarzeń[3].

Na ścianach egipskich grobowców można znaleźć uwiecznione kwiaty róż, które w Egipcie były poświęcone Izydzie, a korona z róż zwanych "Świętymi różami abisyńskimi", stanowiła część wyposażenia zmarłych.

Antyczni Grecy bardzo cenili róże, były symbolem Afrodyty, bogini miłości.

Homer w Iliadzie mówi o Aurorze, różanopalcej bogini jutrzenki, malującej świat wszystkimi barwami. Opisując tarcze Achillesa i Hektora poeta umieścił na nich te kwiaty jako ornament. Safona nazwała różę "królową kwiatów". Anakreont wspomina w jednym ze swych utworów balsam różany. Rzymscy pisarze Katullus, Wergiliusz i Owidiusz wymieniają róże w swych utworach.

W średniowieczu trubadurzy opiewali w swych poezjach piękno róż. Dante porównał do nich rajską miłość. Poemat Powieść o róży (Roman de la Rose), napisany przez Guilleme de Lorris, umiejscowiony jest w ogrodzie pełnym róż. Pisali o nich także: Wawrzyniec Wspaniały i Szekspir w Henryku IV, Wiele hałasu o nic i w Romeo i Julii. Wiliam M. Thackeray napisał baśń Pierścień i róża. Gabriele D'Annunzio, Giovanni Pascoli, Pier Paolo Pasolini i ostatnio Umberto Eco, tytułowali swe utwory imieniem róży. Również Antoine de Saint-Exupéry w swojej powieści Mały Książę uhonorował kwiat róży, wprowadzając jej postać.

Złożona symbolika róży jako symbolu zarówno seksu, jak i niewinności została wykorzystana w filmie American Beauty.

Czerwona róża jest symbolem miłości, tęsknoty, ale także różnych ruchów lewicowych.

Róża jest wieloznacznym symbolem w chrześcijaństwie. Czerwona róża jest symbolem męczeństwa Jezusa Chrystusa ze względu na krwisty kolor i pięciokrotność okwiatu (związek z pięcioma ranami). Róża jako delikatny kwiat wyrastający spośród kolców jest z kolei symbolem Maryi jako osoby niepokalanie poczętej wśród grzeszników[3]. Jednym z określeń Marii pojawiającym się w litanii loretańskiej jest Róża Duchowna (Rosa Mystica), co może być nawiązaniem do pojawiającej się w Pieśni nad pieśniami róży Saronu. Jest to symbol róży niewiędnącej odzwierciedlającej nieprzemijającą miłość Matki Boskiej do Boga i ludzi[4]. Symbolika róży dała również początek chrześcijańskiemu różańcowi. Jednym ze sposobów wyrażania hołdu lub uznania przez papieży jest wręczanie złotej róży[5].

Wyrosłe z chrześcijaństwa grupy gnostyckie przyjęły za symbol różę połączoną z krzyżem (różokrzyż). Według niektórych gnostyków (np. Jerzego Prokopiuka) krzyż z różą są wyrażone w symbolu jin-jang[6].


Choroby i szkodniki

  • Przędziorek chmielowiec żeruje od maja do sierpnia. Atakuje liście, które żółkną, częściowo zasychają i odpadają.
  • Mszyca różano-szczeciowa atakuje liście i kwiaty powodując ich powolny wzrost oraz zniekształcenie.
  • Obnażacz różawki (larwa) atakuje liście powodując ich silne uszkodzenie.
  • Psowacz różany (larwa) naruszając blaszkę liści powoduje ich brunatnienie i zasychanie.
  • Bruzdownica pędówka (larwa) żeruje w wewnątrz pędu powodując jego więdnięcie, czernienie i zasychanie.
  • Nimułka różana (larwa) doprowadza do zwijania się liści, ich żółknienia i przedwczesnego opadania.

Galeria

Odmiana hodowlana róży

Odmiana hodowlana róży

Białe róże

Odmiana hodowlana róży

Odmiana hodowlana róży

Róża 'Sunbonnet'

Róża 'White Cover'

Róża 'Prominent'

Róża 'Magic Meidiland'

Róża "Meillandine" w doniczce

Przypisy

  1. ↑ Reveal James L. System of Classification. PBIO 250 Lecture Notes: Plant Taxonomy. Department of Plant Biology, University of Maryland, 1999. Systematyka rodzaju Rosa wg Reveala
  2. ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland - a chekclist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Maćkowiak, Karol: Symbolika » Róża i cierń (pl). Parafia Chrystusa Dobrego Pasterza. [dostęp 2008-11-24].
  4. ↑ Krzysztof Jaworowski, Joanna Solak. Wychwalając Maryję loretańskimi wezwaniami. Biuletyn Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej. 02 (25) (kwiecień-maj 2004). Akcja Katolicka Diecezji Warszawsko–Praskiej. ISSN 1730-8089 (pl). 
  5. ↑ Kurek, Ryszard: Złota Róża dla sanktuarium Zwiastowania w Nazarecie (pl). Gość Niedzielny, 2000. [dostęp 2008-11-21].
  6. ↑ Prokopiuk, Jerzy: Nie ma Krzyża bez róży (pl). e-Gnosis. [dostęp 2008-11-24].

Bibliografia

  1. Szafer W., S. Kulczyński, B. Pawłowski. Rośliny polskie, PWN, Warszawa.
  2. Schultheis H. Róże w ogrodzie.
  3. Popek R. Róże dziko rosnące Polski. Klucz - Atlas. Wyd. Plantpress, Kraków 2002.
Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o róży
Źródło: „http://pl.wikipedia.org/wiki/R%C3%B3%C5%BCa”

This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.